Aktualności
Dynamiczny sposób zakupów: szybciej, prościej, zgodnie z prawem!
W świecie zamówień publicznych potrzeby potrafią zmieniać się szybciej niż terminarze postępowań. Dziś zamawiający potrzebuje nowej partii sprzętu IT, jutro – usług serwisowych, a pojutrze… zupełnie czegoś innego! Jak to ogarnąć w sposób zgodny z Pzp, a przy tym sprawnie i transparentnie? Tu wkracza dynamiczny system zakupów (DSZ) – narzędzie, które przy dobrym zaplanowaniu działa […]
Krajowa Izba Odwoławcza – zasady gry są jasne!
Kto orzeka w KIO – i dlaczego ma to tak duże znaczenie? Krajowa Izba Odwoławcza (KIO) jest kluczowym organem w systemie zamówień publicznych w Polsce. Choć przepisy określają jasno kompetencje Izby, w praktyce szczególne znaczenie mają reguły dotyczące składu orzekającego oraz bezstronności członków. 📌 W przypadku zamówień o wartości równej lub przekraczającej progi unijne standardem […]
ADR w zamówieniach publicznych – czym jest?
Porozmawiajmy trochę o regulacjach dotyczących polubownych metod rozwiązywania sporów (ADR – z ang. Alternative Dispute Resolution). To ważny krok w kierunku kultury współpracy między zamawiającymi a wykonawcami – zarówno na etapie realizacji kontraktu, jak i w razie konfliktu. W każdej sprawie majątkowej wynikającej z zamówienia publicznego, w której dopuszczalne jest zawarcie ugody, strony mogą skorzystać […]
Komitet ds. kontroli – strażnik jakości nadzoru!
Porozmawiajmy dziś o…mechanizmach kontroli w systemie zamówień publicznych! Jednym z kluczowych elementów tego systemu jest Komitet do spraw Kontroli w Zamówieniach Publicznych – organ doradczy ministra właściwego ds. gospodarki, powołany w ramach Prawa zamówień publicznych. 💡Jego powołanie to realizacja zasady współdziałania organów kontroli. W praktyce ma zapewnić wymianę informacji, koordynację działań i wypracowywanie wspólnych standardów […]
SWZ – serce postępowania, które czasem…bije nierówno!
Każdy, kto miał styczność z zamówieniami publicznymi, wie jedno: Specyfikacja Warunków Zamówienia (SWZ) to dokument, od którego zaczyna się wszystko. To właśnie tam zamawiający opisuje przedmiot zamówienia, warunki udziału czy kryteria oceny. W teorii powinno być jasno i przejrzyście. W praktyce? Pojawiają się pytania, wątpliwości, a czasem konieczność wprowadzania zmian. Tutaj wchodzą przepisy Pzp, które […]
Unijne vs. krajowe – które zasady stosować?
Prawo zamówień publicznych przewiduje różne zasady opisu przedmiotu zamówienia w zależności od wartości postępowania. W końcu inaczej przygotujemy dokumentację dla zamówień powyżej progów unijnych, a inaczej dla zamówień krajowych. Kluczowe regulacje znajdziemy w art. 102 i art. 103 Pzp. 📢 Zamówienia powyżej progów unijnych – art. 103 Pzp W przypadku większych zamówień ustawodawca wprowadza obowiązek […]
Jak uniknąć zatorów płatniczych w inwestycjach?
W branży budowlanej to nie sama budowa jest największym wyzwaniem…lecz przepływ pieniędzy! Kiedy inwestycja trwa dłużej niż rok, każdy miesiąc oznacza kolejne koszty, kolejne faktury i kolejne ryzyko, że środki nie dotrą na czas ani do wykonawcy, ani do podwykonawców. A jeden brakujący przelew potrafi wstrzymać całą realizację! Dlatego art. 447 Pzp wprowadza szczególne zasady […]
Zamówienia na usługi społeczne: więcej elastyczności?
W gąszczu przepisów Prawa zamówień publicznych są też takie, które…dają zamawiającemu więcej swobody. Mowa o tzw. usługach społecznych i innych szczególnych usługach – obejmujących m.in. opiekę, edukację, kulturę, usługi zdrowotne czy ratownicze. To kategorie, które rzadko stają się przedmiotem transgranicznej konkurencji, dlatego mogą być objęte łagodniejszym reżimem proceduralnym. 📌 Podstawa prawna: art. 7 pkt 34 […]
Umowa ramowa – narzędzie z potencjałem!
W zamówieniach publicznych od lat pojawia się potrzeba większej elastyczności, szczególnie w kontekście powtarzalnych zamówień lub długofalowej współpracy z wykonawcami. Jednym z narzędzi, które odpowiada na te potrzeby (przynajmniej w określonym zakresie) jest umowa ramowa. Zgodnie z art. 311 Pzp, umowa ramowa pozwala zamawiającemu na ustalenie podstawowych warunków przyszłych zamówień, które będą udzielane wykonawcy lub […]
Partnerstwo innowacyjne – gdy rynek jeszcze nie nadąża!
Dziś mała ciekawostka. Jak ogłosić przetarg na coś, czego jeszcze…nie ma? Brzmi jak zagadka bez rozwiązania? Wcale nie! Właśnie dlatego powstał tryb partnerstwa innowacyjnego – szczególna procedura w PZP, która pozwala zamawiającym wspólnie z wykonawcami stworzyć od podstaw innowacyjny produkt, usługę lub technologię, a następnie kupić gotowy efekt tych prac. To trochę jak współprojektowanie nowego […]
Zamówienia mieszane – jak nie pogubić się w przepisach?
W praktyce zamówień publicznych rzadko mamy do czynienia z „czystymi” projektami. Częściej jeden przetarg obejmuje i dostawy, i usługi, czasem też roboty budowlane. Co wtedy? Tu pojawia się temat zamówień mieszanych, który wcale nie jest tak marginalny, jak mogłoby się wydawać. A klucz do porządku? Art. 27 Pzp. Na czym polega wyzwanie? W zamówieniu mieszanym […]
Kiedy naprawdę grozi nam sankcja w zamówieniach publicznych?
Kara pieniężna to jedna z najbardziej dotkliwych sankcji, jakie mogą spotkać zamawiającego. Jej celem nie jest wyłącznie „ukaranie” – chodzi także o to, by jasno pokazać, że prawo zamówień publicznych nie jest zbiorem luźnych zaleceń, ale obowiązującym, poważnym reżimem prawnym! Kara ma funkcję represyjną, ale też prewencyjną – ma zniechęcać do nadużyć i promować odpowiedzialne […]
Cicha faza kontroli: analiza ryzyka!
Choć najczęściej mówi się o kontrolach planowych Prezesa UZP, coraz większą wagę zyskują kontrole doraźne – szybkie, celowane działania podejmowane wtedy, gdy coś budzi wątpliwości. Ale zanim w ogóle do nich dojdzie, dzieje się coś równie ważnego: analiza ryzyka. Nie ma jednego wzoru, tabeli czy prostego formularza. Analiza to połączenie doświadczenia, sygnałów z rynku i […]
Negatywny wynik kontroli zamówienia – co dalej?
Negatywny wynik kontroli zamówienia publicznego – czy to już katastrofa? Niekoniecznie. Choć brzmi groźnie, w wielu przypadkach to po prostu…szansa na usprawnienie! Kontrola Prezesa UZP to nie tylko narzędzie wykrywania błędów – to przede wszystkim mechanizm korekcyjny, który pozwala dostrzec niedoskonałości w procedurze i zareagować zanim będzie za późno. Pod lupą znajdują się zarówno czynności […]
Warunki udziału w postępowaniu – czy to realne narzędzie selekcji?
Warunki udziału w postępowaniu to jeden z kluczowych instrumentów, jakie ustawodawca przekazał zamawiającym w ustawie PZP (art. 112 i nast.). Ich rola wydaje się oczywista – mają zagwarantować, że o realizację zamówienia ubiegają się wyłącznie wykonawcy posiadający odpowiedni potencjał i doświadczenie. Ale w praktyce bywa różnie: niekiedy stają się…niebezpiecznym narzędziem, które bardziej eliminuje, niż selekcjonuje! […]
Wola współpracy: dlaczego Klienci nie pytają, choć nie wiedzą?
W zamówieniach publicznych często spotykamy osoby, które mają dobrą wolę i są gotowe do współpracy – po obu stronach procedury. Chcą działać zgodnie z prawem, osiągnąć wspólny cel, a mimo to… czegoś im brakuje. Nie pytają – choć nie wiedzą. A przecież nie wynika to ze złej woli, lecz z czegoś głębszego. Czy to kwestia […]
Jak strach przed błędem paraliżuje zamówienia publiczne?
W naszej branży zbyt często zamiast sprawnego procesu mamy opóźnienia, unieważnienia i nieskończone konsultacje. Skąd się to bierze? Wielu zamawiających działa dziś nie z myślą: „jak zrobić to dobrze”, ale: „jak nie zrobić tego źle”. Decyzje są odkładane, zapytania ofertowe stają się coraz bardziej skomplikowane, a dokumentacja – zbyt ostrożna. Przewagę zyskuje nie ten, kto […]
Dopuszczenie równoważności – obowiązek, czy fikcja?
Jednym z kluczowych fundamentów systemu zamówień publicznych jest zasada uczciwej konkurencji i równego traktowania wykonawców. Ustawodawca wyposażył zamawiających w narzędzia umożliwiające precyzyjne opisanie swoich potrzeb, ale równocześnie nałożył obowiązek dopuszczania rozwiązań równoważnych, jeśli zamawiający posługuje się odniesieniem do znaku towarowego, producenta lub konkretnego produktu. W praktyce jednak zadajemy sobie pytanie: Czy dopuszczenie równoważności to rzeczywista […]
Kim jest podmiot prawa cywilnego?
W codziennej pracy często spotykamy się z pytaniami o to, kim właściwie są podmioty prawa cywilnego i czym się różnią. To jedno z podstawowych zagadnień, które warto dobrze rozumieć, zarówno z punktu widzenia klienta, jak i uczestnika obrotu prawnego! 👤 Osoba fizyczna Zgodnie z art. 8 § 1 KC, osobą fizyczną jest każdy człowiek, który […]
Kiedy opis zamówienia może…wykluczyć wykonawcę!
Tworzenie opisu przedmiotu zamówienia to jeden z tych etapów, które potrafią wywrócić przetarg do góry nogami. Dlaczego? Bo tu naprawdę trzeba znaleźć złoty środek między „za dużo” a „za mało”. 👉 Zbyt szczegółowy OPZ? Może sugerować konkretnego producenta. 👉 Zbyt techniczny? Może wykluczyć małych wykonawców. 👉 Zbyt ogólny? Zostawia za dużo pola do interpretacji i […]
Pełnomocnictwo w przetargu – supermoc w rękach współpracownika!
Gdy na biurku piętrzą się zadania, a kalendarz pęka w szwach – trudno być wszędzie. Na szczęście prawo przewiduje rozwiązanie, które pozwala przekazać część obowiązków dalej i to w pełni legalnie. Mowa o… pełnomocnictwie! W świecie zamówień publicznych jego rola jest nie do przecenienia, zwłaszcza przy składaniu oferty. Ale żeby wszystko zagrało zgodnie z przepisami, […]
Bezpieczeństwo w zamówieniach publicznych…zaczyna się od kontroli!
W świecie zamówień publicznych przejrzystość, staranność i zgodność z przepisami to fundament. Aby te zasady nie pozostawały jedynie w sferze deklaracji, polski system zamówień został wyposażony w skuteczne mechanizmy nadzoru. Kluczową rolę w tym systemie odgrywa Prezes Urzędu Zamówień Publicznych. W ramach kompetencji Prezesa UZP wyróżniamy trzy główne rodzaje kontroli: 🔹Postępowanie wyjaśniające To wstępna procedura, […]
Zamówienia bez przetargu – kiedy są możliwe?
Zamówienia publiczne to obszar, który na ogół kojarzy się z otwartą konkurencją, skomplikowanymi procedurami i wieloma wykonawcami rywalizującymi o kontrakt. Ale jak to zwykle bywa w prawie – są wyjątki. Jednym z nich są tzw. zamówienia in-house, czyli sytuacje, w których zamawiający może przekazać realizację zamówienia bez organizowania przetargu – podmiotowi, który jest z nim […]
Wspólne wystąpienie w przetargu – poznaj zasady gry!
Zamówienia publiczne to nie tylko paragrafy i procedury – to też współpraca, zaufanie i… odpowiedzialność. Czasem bardzo konkretna. Zwłaszcza gdy kilku wykonawców decyduje się wspólnie zawalczyć o kontrakt 🚀 Wspólne wystąpienie w przetargu? Z punktu widzenia strategii to często świetne rozwiązanie. W grę wchodzi większy potencjał, podział kompetencji, lepsze szanse na spełnienie warunków udziału. Tyle […]
Kto kontroluje zamówienia publiczne?
Zamówienia publiczne to złożony ekosystem, w którym łatwo o błąd…a stawka bywa naprawdę wysoka. Na szczęście są instytucje, które czuwają nad tym, by wszystko przebiegało zgodnie z przepisami. Jedną z nich jest Prezes Urzędu Zamówień Publicznych Co warto o nim wiedzieć? 🤔 🔹 Prezes UZP to centralny organ administracji rządowej, nadzorowany przez ministra właściwego ds. […]
Odwołania do KIO – formuła równie ważna, co treść!
W postępowaniach o udzielenie zamówienia publicznego odwołanie do Krajowej Izby Odwoławczej bywa jedyną realną szansą na zmianę decyzji zamawiającego. Ale nawet najlepiej uzasadnione odwołanie może nie zostać rozpatrzone… jeśli nie zadbamy o formalności. Tworząc kancelarię, która regularnie wspiera wykonawców i zamawiających w postępowaniach przed KIO, wiem jedno: błędy formalne potrafią przekreślić całą sprawę. 💡 Zgodnie […]
Granice odpowiedzialności, czyli kilka słów o karach umownych!
Kara umowna to instytucja prawa cywilnego, której zadaniem jest zabezpieczenie interesów stron oraz zrekompensowanie ewentualnych szkód wynikających z niewykonania lub nienależytego wykonania umowy. W zamówieniach publicznych wpływa nie tylko na treść umowy, lecz może mieć konsekwencje daleko wykraczające poza daną relację kontraktową. Jednym z istotnych skutków zastosowania kar umownych może być nawet wykluczenie wykonawcy z […]
Procedura otwarcia ofert – jak wygląda?
Klienci często zastanawiają się nad tym, co dzieje się „po otwarciu ofert”. Choć etap składania dokumentów i terminów wydaje się najbardziej stresujący, to właśnie procedura oceny ofert potrafi być najbardziej złożona i kluczowa z punktu widzenia interesów wykonawców. Dziś uporządkujmy ten proces i pokazać, jak w praktyce wygląda badanie ofert przez zamawiającego – od wyjaśnień, […]
Skargi w PZP – małe kompendium wiedzy
Dziś przyjrzymy się kolejnemu istotnemu narzędziu, które może zadecydować o ostatecznym wyniku postępowania – skardze do sądu na orzeczenie Krajowej Izby Odwoławczej Odwołanie do KIO to nie zawsze koniec drogi. Strony oraz uczestnicy postępowania odwoławczego mogą skorzystać z prawa do wniesienia skargi do sądu. Podobnie jak apelacja, pozwala ona na ponowne rozpatrzenie sprawy i kontrolę […]
Najczęstsze naruszenia PZP – czy popełniasz te błędy?
Prawo zamówień publicznych to nie tylko zbiór przepisów regulujących wydatkowanie środków publicznych, ale przede wszystkim mechanizm gwarantujący przejrzystość, uczciwość i efektywność wydatków. Jednak każde odstępstwo od jego zasad może rodzić konsekwencje – dla zamawiających, jak i wykonawców. 💭 W praktyce najczęściej spotykamy się z nieprawidłowościami wynikającymi z błędnej interpretacji przepisów lub niedochowania należytej staranności. W […]
Jedno zamówienie – wiele części! Jak się w tym nie pogubić?
PODZIAŁ ZAMÓWIENIA PUBLICZNEGO NA CZĘŚCI – szansa na większą konkurencyjność czy zbędna komplikacja? 🤔 Zarówno Zamawiający, jak i Wykonawcy często zastanawiają się, kiedy warto go stosować, a kiedy lepiej z niego zrezygnować. Jakie pułapki i korzyści niesie ze sobą to rozwiązanie? Sprawdźmy! 🚀 🔹 Kiedy można podzielić zamówienie? Zgodnie z art. 91 ust. 1 PZP, […]
Odwołania w zamówieniach publicznych – co warto wiedzieć?
Zamówienia publiczne rządzą się zasadami przejrzystości i uczciwej konkurencji. Niestety, nie zawsze proces wyboru wykonawcy przebiega bez zastrzeżeń. Czasem jeden z uczestników uzna, że jego prawa zostały naruszone – wówczas pojawia się odwołanie. 📌 Czego może dotyczyć odwołanie? Przepisy wskazują konkretne przypadki, w których można złożyć odwołanie. Są to m.in.: 🔹 działanie zamawiającego niezgodne z […]
Rola Komisji Przetargowej w świetle prawa zamówień publicznych!
Postępowania o udzielenie zamówienia publicznego wymagają nie tylko znajomości przepisów, ale także starannej organizacji i rzetelnej analizy ofert. Kluczową rolę w tym procesie odgrywa komisja przetargowa – organ, którego zadaniem jest zapewnienie zgodności postępowania z przepisami oraz wybór najkorzystniejszej oferty. 🖋️ Zgodnie z ustawą Prawo zamówień publicznych komisja przetargowa jest powoływana przez kierownika zamawiającego i […]
Protokół postępowania w ZP – poznaj kluczowe zasady!
W ramach postępowań o udzielenie zamówienia publicznego sporządzanie protokołu postępowania stanowi jeden z podstawowych obowiązków zamawiającego. Jest to nie tylko wymóg formalny, lecz także istotny instrument zapewniający transparentność procedury oraz umożliwiający jej późniejszą kontrolę 🔎 💡 Zgodnie z definicją zawartą w art. 7 pkt 19 PZP, protokół postępowania to dokument, który potwierdza przebieg procesu udzielania […]
Zamówienia z wolnej ręki – między elastycznością a ryzykiem
🖐 Tryb zamówienia z wolnej ręki, zgodnie z art. 213 PZP, umożliwia udzielenie zamówienia po negocjacjach wyłącznie z jednym wykonawcą. Choć stanowi skuteczne narzędzie w szczególnych okolicznościach, jego zastosowanie jest ściśle regulowane i wymaga spełnienia jednej z przesłanek określonych w art. 214 ust. 1 PZP (lub w art. 305 dla postępowań poniżej progów unijnych). Jednym […]
Kryteria oceny ofert…czyli cena to nie wszystko!
UMIEJĘTNY WYBÓR OCENY OFERT MA OGROMNY WPŁYW NA PRZEBIEG POSTĘPOWANIA! Nieodpowiednie dobranie kryteriów oceny ofert może doprowadzić zamawiającego na drogę wyboru niesatysfakcjonującej oferty, a w skrajnych wypadkach doprowadzi do niewykonania umowy! 🛑 🖋️ Kryteria oceny ofert będą dostosowywane indywidualnie do każdego postępowania, uwzględniając różnorodne aspekty oceny. Wyróżniamy kryteria:✅Kosztowe (odnoszące się do wydatków związanych z finansowaniem […]
Konsorcjum – siła współpracy, czy dodatkowe wyzwanie?
Wspólne ubieganie się o zamówienia publiczne w formie konsorcjum to rozwiązanie, które pozwala Wykonawcom na połączenie zasobów, doświadczenia i kompetencji. Jest to szczególnie korzystne przy realizacji dużych kontraktów, gdzie wymagania Zamawiającego przekraczają możliwości jednego podmiotu. ℹ️ Czym jest konsorcjum? ✅ Nie posiada osobowości prawnej ✅ Nie jest trwałą strukturą ✅ Opiera się na umowie pomiędzy […]
Odrzucenie oferty – sprawdź, kiedy warto się odwołać!
Odrzucenia w przetargach niejednokrotnie wzbudzają frustrację w Wykonawcach, jednak „walka” o wygranie przetargu zawsze musi toczyć się z poszanowaniem zasad zamówień publicznych. Czy to oznacza, że gdy zostaniemy odrzuceni, musimy się z tym pogodzić? Czy istnieją jakieś sposoby, by starać się o kolejną analizę naszej oferty? Na początek – musimy pamiętać, że Zamawiający zazwyczaj zdaje […]
Złożenie oferty w ostatniej chwili – czy to dobry pomysł?
Jeśli kiedykolwiek zastanawialiście się, czy oferty złożone w ostatniej minucie terminu powinny być uwzględnione w postępowaniu – zachęcamy do przeczytania tej publikacji! Według raportu platformy zakupowej, który przekazano Zamawiającemu, nasz Klient złożył ofertę o równej godzinie 08:00:00 (dokładnie w tym samym czasie mijał termin składania ofert). Oferta Klienta została zakwalifikowana przez system jako złożona „po […]
Najczęstsze błędy w zamówieniach publicznych – czego unikać i jak się przygotować?
6 listopada 2024 mec. Dawid Studencki miał okazję współprowadzić Forum Audytorów MISTiA w Krakowie, gdzie zostały omówione najczęstsze błędy popełniane w procedurach zamówień publicznych przez jednostki samorządu terytorialnego (JST). Spotkanie było świetną okazją do analizy wyników kontroli przeprowadzonych przez Regionalną Izbę Obrachunkową w województwie małopolskim w 2024 roku ? Wnioski? Każda kontrola wykazała jakieś uchybienia, […]
Sąd polubowny – o czym warto pamiętać?
Mediacja lub arbitraż to skuteczne i często najszybsze sposoby na rozwiązanie sporów związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Są one szczególnie atrakcyjną opcją, gdy porówna się je do długotrwałego i kosztownego procesu sądowego. Należy jednak pamiętać, że zasady przeprowadzania postępowania polubownego zawierają się w ramach Kodeksu postępowania cywilnego i muszą spełniać określone standardy! Sprawdź, o czym […]
Rażąco niska cena. Ryzyko, czy okazja?
Kwestia rażąco niskiej ceny w zamówieniach publicznych budzi spore kontrowersje. Niska oferta może kusić, ale często wiąże się z ryzykiem niedotrzymania standardów lub terminów. Zamawiający muszą więc dokładnie przyjrzeć się, czy najtańsza propozycja spełnia wymogi i jest realna do zrealizowania. Na co zwrócić uwagę przy ocenie rażąco niskiej ceny? Sprawdź, jak oferta wypada na tle […]
Zielone Zamówienia Publiczne…czyli krok ku zrównoważonemu rozwojowi!
Obecnie coraz więcej zamówień publicznych uwzględnia zasady zrównoważonego rozwoju, czyli tzw. „zielone zamówienia publiczne” (Green Public Procurement, GPP). Choć to pojęcie jest stosunkowo nowe, ma coraz większy wpływ na rynek zamówień publicznych i sposób, w jaki firmy realizują swoje projekty. Przyjrzyjmy się, czym właściwie są zielone zamówienia publiczne i jak mogą wpływać na przedsiębiorstwa Czym […]
Najnowsze zmiany w przepisach budowlanych od 1 sierpnia 2024
Nowelizacja rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie – czyli najważniejsze zmiany w prawie budowlanym od 1 sierpnia w telegraficznym skrócie: – co do zasady nowa, minimalna powierzchnia lokalu użytkowego to 25m² – Zwiększenie do 5 metrów odległości odległości budynku mieszkalnego, wielorodzinnego o wysokości ponad 4 kondygnacji nadziemnych od granicy […]
Formuła „Zaprojektuj i wybuduj” – kiedy warto po nią sięgnąć?
Formuła „zaprojektuj i wybuduj” w zamówieniach publicznych to jeden z najpopularniejszych systemów, używanych często przy dużych projektach takich jak budowa dróg, mostów, czy budynków użyteczności publicznej. Jakie są jej zalety i kiedy warto po nią sięgnąć? Zgodnie z art. 103 ust. 1 Prawa zamówień publicznych, zamówienia na roboty budowlane opisuje się za pomocą dokumentacji projektowej […]
Obowiązki zamawiającego wobec wykonawcy zamówienia publicznego
Zamawiający ma obowiązek współdziałać z wykonawcą przy realizacji zamówienia publicznego. Wcześniej, przy wyborze wykonawcy, na zamawiającym również ciąży szereg różnego rodzaju obowiązków. Ich wypełnienie nieraz warunkuje legalność i prawidłowość samego postępowania. Efektywna realizacja zamówienia publicznego w dużej mierze zależy od tego, czy zamawiającemu uda się znaleźć solidnego wykonawcę oraz nawiązać z nim odpowiednie relacje. Aby [...]













































